Ένας ζωγραφικός πίνακας στο ναό της Παναγίας Αιτωλικού - Αισθητική και πρότυπα.

 

Λεπτομέρεια από την ελαιογραφία του Στ. Ψαθόπουλου.

 Προς το τέλος του 19ου αι. επικρατεί στην τέχνη της Αγιογραφίας, το ρωσικό Μπαρόκ και κίνηση των Ναζαρηνών ζωγράφων που ακολούθησαν την άφιξη του Όθωνα στην Ελλάδα. Ο ιταλικός Μανιερισμός μαζί με το Μπαρόκ και το Ροκοκό, έχουν ήδη επηρεάσει και διαμορφώσει στα Επτάνησα τα δικά τους εικονογραφικά πρότυπα. Ο εντυπωσιακός πίνακας του Στ. Ψαθόπουλου "Η εις τον Σταυρόν Καθήλωσις του Χριστού", δημιουργημένος το 1867 και ευρισκόμενος σήμερα αναρτημένος στο δεξιό κλίτος του ναού της Παναγίας, μεταφέρει στο θέμα και στην εικονογραφία, την ισχυρή επίδραση του Ιονίου και ανήκει στα λιγοστά δείγματά της που διασώθηκαν στην περιοχή μας.

Στους ναούς των αστικών κέντρων του Ιονίου, θα σημειωθούν από τον 17ο αι έωσ τον 18ο αι. κάποιες σημαντικές αλλαγές που σχετίζονται με τον εν λόγω πίνακα και το ναό της Παναγίας γενικότερα. Αρχικά η παραδοσιακή τοιχογραφία θα περιοριστεί ενώ η αυστηρή κατανομή των αγιογραφικών παραστάσεων διασπάται για να κυριαρχήσουν οι μεγάλες αυτόνομες ζωγραφικές συνθέσεις (ελαιογραφίες), πάνω σε τελαρωμένους μουσαμάδες ή ξύλινα ταμπλώ, τα οποία αναρτούνταν στους τοίχους. Αυτός ο δανεισμός δυτικών στοιχείων θα ενταθεί και θα φτάσει έως τον πλήρη εξιταλισμό. Η τεχνική της αυγοτέμπερας (το αυγό στο ρόλο του συνδετικού μέσου στις χρωματικές σκόνες) αντικαθιστάται από την ελαιογραφία και τα χρώματα θα δουλεύονται πλέον "στο νατουράλε", ενώ τα ενδύματα θα έχουν "εύμορφον τρόπον εις τας δίπλας". Τα αυστηρά γήινα χρώματα υποχωρούν μπροστά στη λαμπρότητα των γαλάζιων των πορφυρών και των κίτρινων. Η πνευματικότητα και το υπερβατικό της Βυζαντινής Ζωγραφικής ξεχνιέται. Αν και η Εκκλησία μένει πιστή στο ορθόδοξο δόγμα, η τέχνη της θα ακολουθήσει την εκοσμίκευση (Seculavismus).

O πίνακας του Ψαθόπουλου, διαθέτοντας όλα αυτά τα στοιχεία εντάσονταν αρμονικά στον χώρο του παλαιού ναού, με τη ζωγραφισμένη οροφή - την "Ουρανία", όπως την αποκαλούσαν στα Επτάνησα - έργο του Ζωγράφου και λογοτέχνη Δημ. Χατζηασλάνη ή γνωστότερου ως Βυζάντιου, συγγραφέα της "Βαβυλωνίας". Κεντρική παράσταση ήταν ο "ένθρονος Παντοκράτωρ", περιβαλλόμενος από τους Ευαγγελιστές και τους Προφήτες μέσα σε νέφη αναγεννησιακής τεχνοτροπίας. Εντυπωσιακή ήταν και η παράσταση της Παναγίας ως "Κυρίας των Αγγέλων" και "Οδηγού των Αποστόλων" (βλ. φωτό),

Τοιχογραφία από την οροφή του παλαιού ναού της Παναγίας Αιτωλικού.

θέματα και τα δύο δυτικής επιρροής. Εξαίρεση αποτελούσε το εξαιρετικής τέχνης τέμπλο - έργο ηπειρωτικής παράδοσης - όπως ακριβώς συνέβαινε και στα Επτάνησα όπου στην τέχνη του "ιντάγιο" (ξυλογλυπτική), η γειτονική Ήπειρος επέβαλλε τα σταθερά βυζαντινά πρότυπα. Στα επτανησιακά τέμπλα πάντως, βρήκε εφαρμογή μια σημαντική καινοτομία με εισηγητή τον Εμμανουήλ Τζάνε, ο οποίος ζωγράφισε το 1654 τις θύρες του τέμπλου του ναού των αγ. Σωσιπάτρου και Ιάσωνα στην Κέρκυρα: στο χαμηλό βημόθυρο της Ωραίας Πύλης θα προστεθεί ψηλη μονόφυλλη ζωγραφισμένη θύρα με πιο διαδεδομένη παράσταση αυτήν του "Ίδε ο Άνθρωπος", την οπόια συναντούμε και στο δικό μας ναό (βλ. φωτο).

Η Ωραία Πύλη του τέμπλου του Ναού της Παναγίας Αιτωλικού.

Η εντυπωσιακή λοιπόν σύνθεση του Ψαθόπουλου, παριστάνει έναν εύρωστο Ιησού καθηλωμένο στο Σταυρό, ο οποίος περιβάλλεται από την Παναγία, τους δεσμώτες του και το πλήθος στρατιωτών και λαικών, με φόντο έναν βαρύ και συννεφιασμένο ουρανό. Το διαγώνιο μοτίβο του Σταυρού, οι στομφώδεις τονικότητες των χρωμάτων και οι στιβαρές μορφές των στρατιωτών γεμίζουν ασφυκτικά τον χώρο εντείνοντας την δραματική ατμόσφαιρα.

Το θέμα του πίνακα αντιγράφει όπως είπαμε , δυτικά πρότυπα που κι αυτά με τη σειρά τους αντιγράφουν - διασκευάζοντάς το - ένα παλιό βυζαντινό πρότυπο, αυτό της "Ανάβασης επί του Σταυρού". Ο Φώτης Κόντογλου, μη δεχόμενος το δυτικό τρόπο ιστόρησης, λέει πως η "εις τον Σταυρόν Καθήλωσις" είναι γραμμένη αντί της αρχαίας υποθέσεως της "Αναβάσεως" και αποκαλεί τη δυτική εκδοχή ως "ιταλικήν ζωγραφίαν" όπου "στρατιώται και λαός πολύς...χάσκοντες, καταγελώντες Αυτόν".

Ίδιο ή παρόμοιο θέμα με τον πίνακα της Παναγίας Αιτωλικού, μεταφέρουν ελάχιστες εικόνες που έχουν διασωθεί ως τις μέρες μας. Η σημαντικότερη εικόνα που διασώζει την ολοκληρωμένη μορφή, είναι έργο του Αλεξάνδρου Γρυπάρη (1665-1717), η οπόια χρονολογείται το 1704 και βρίσκεται στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο. Άλλες δύο εικόνες , έργα του Θεόδωρου Πουλάκη (Συλλογή Σταθάτου-Μουσείο Μπενάκη) και μία της Συλλογής Λοβέρδου του 1300 πλησιάζουν περισσότερο τον πίνακ του Ψαθόπουλου. Η ύπαρξη τέλος πολλών απεικονίσεων στη Δυτική Τέχνη, από αρκετούς ζωγράφους και χαράκτες, δείχνει την απήχηση και την ευρύτητα της καλλιτεχνικής απήχησης του συγκεκριμένου θέματος.

Mιχ. Κότσαρης.

Βιβλιογραφία

Π. Βοκοτόπουλος, Ο περίπλους των Εικόνων. ΜΙΕΤ, Αθ. 1990.

Φ. Κόντογλου, Έκφρασις της Ορθοδόξου Εικονογραφίας. Αστήρ, τ. α', Αθ. 1993

Κ. Ταμπάκης, Λεύκωμα ανεγέρσεως Ι,Ν, Κοιμήσεως Θεοτόκου Αιτωλικού. Αιτ. 1990.

Αιτωλικό, Μεσολόγγι, Ναύπακτος σε μια σπάνια κινηματογραφική καταγραφή.

 Πρόκειται για μια σπάνια κινηματογραφική καταγραφή του 1933 από τον Γ. Χ. Σακελλάρη.  Το συγκεκριμένο ερασιτεχνικό ντοκυμανταίρ  παρουσίαζει εικόνες από την πόλη της Ναυπάκτου, του Μεσολογγίου και ίσως την παλαιότερη χρονολογικά, κινηματογραφική απεικόνιση του νησιού του Αιτωλικού. Σημαντικά επίσης είναι τα πλάνα από το φαράγγι της Κλεισούρας όπως κι εκείνα μέσα από το τραίνο στην περιοχή του Αιτωλικού να καταγράφουν τον Αράκυνθο με κατεύθυνση προς το Αγρίνιο στο ύψος της Κλεισούρας.

Διατηρώντας την αρχιτεκτονική "ανάγνωση" του Αιτωλικού.

Το παρακάτω άρθρο δημοσιεύεται στο ιστολόγιο "ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ", από τον αρχιτέκτονα κ. Ζαφείρη Καρβέλη.

Χαρακτηρισμός Διατηρηταίου - Ένα ακόμη "κόσμημα" προς τη σωτηρία

 

Με απόφαση του υπουργείου πολιτισμού ( ΥΠΠΟΤ/Δ.Ν.Σ.Α.Κ./19013/272/2-04-2012) που δημοσιεύτηκε στο ΦΕΚ 125/Α.Α.Π./18-04-2012 χαρακτηρίστηκε ως μνημείο νεότερης ιστορίας το κτήριο στην οδό Eπ. Μπέλια 4 στο Αιτωλικό φερόμενης ιδιοκτησίας Αριστέας Γιανούλη....

Πρόκειται για το γνωστό διώροφο - θεατό από την περιμετρική οδό – που βρίσκεται στη βόρεια πλευρά του Νησιού με τις τοξωτές πόρτες στο ισόγειο.

Σκεπάζεται με τετράρριχτη κεραμοσκεπή από βυζαντινά κεραμιδιά . Έχει έντονο αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον και ακολουθεί τις αρχές του νεοκλασικισμού με απόλυτη συμμετρία στις όψεις.

Ένα πέτρινο περιμετρικό γείσο διαχωρίζει τους δύο ορόφους.

Εχει εμφανείς τους γωνιακούς πεσσούς από λαξευτή πέτρα.

Οι φέροντες τοίχοι είναι πέτρινοι και στους δύο ορόφους με κανονικές η ατελείς ξυλοδεσιές φτιαγμένες με ακατέργαστα ξύλα σε διάφορα ύψη.

Τα τόξα των ανοιγμάτων του ισογείου δηλώνουν ενετικές επιρροές.

Οι εσωτερικοί τοίχοι είναι από τσατμά.

Οι εξώστες, ένας ανατολικά στην κύρια όψη και ένας στα βόρεια, είναι από μάρμαρο (δάπεδα και φουρούσια) και έχουν περίτεχνα σιδερένια κιγκλιδώματα.

Σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία (όπως αναφέρεται στην παραπάνω απόφαση) για οποιεσδήποτε επεμβάσεις πάνω στο κτίριο, χρειάζεται έγκριση από την αρμόδια διεύθυνση Νεότερης και Σύγχρονης αρχιτεκτονικής κληρονομιάς. Απαγορεύεται επίσης οποιαδήποτε Δημοτική ή ιδιωτική οικοδομική δραστηριότητα πλησίον αυτού χωρίς την σύμφωνη γνώμη των αρμοδίων, και τέλος εμπίπτει στα προνόμια των διατηρητέων όπως ισχύουν αυτά σε όλη τη χώρα.

Σύντομο Ιστορικό

 

Το κτίριο φαίνεται να κτίστηκε το 1868 και ανήκε στον Αθανάσιο Τσιμπουράκη. Η ημερομηνία είναι χαραγμένη στο πέτρινο κλειδί του τόξου της κύριας εισόδου μαζί με αρχικά Ζ και Κ.

Ο Α.Τσιμπουράκης προερχόμενος από οικογένεια Κοτζαμπάσιδων (Πρόεδροι Δημογέροντες) απ την Σταμνά¹ Αιτωλοακαρνανίας διατέλεσε κι ίδιος Δήμαρχος για μακρά περίοδο μετά το 1835. Η Σταμνά την εποχή εκείνη ήταν η έδρα του διευρυμένου Δήμου Ωλενείας².

Μεγαλοκτηματίας, με περιοχές που ακόμη και σήμερα φέρουν την επωνυμία του έχοντας υπό έλεγχο (ιδιοκτησία) το παλαιό επίνειο του Δήμου στη θέση παραλία Σταμνάς έστρεψε την προσοχή του στο Αιτωλικό. Η οπτική επαφή στο επίνειο, το φυσικό λιμάνι που υπήρχε γύρο από το οικόπεδο, οι εμπορικές συναλλαγές και η θέα προς την γενέτειρα φαίνονται να ήταν οι λόγοι επιλογής του συγκεκριμένου σημείου για την ανέγερση του κτιρίου.

Το ισόγειο διαμορφώνεται σε αποθήκες και βοηθητικούς χώρους και ο όροφος σε κατοικία. Εκτεταμένα μπαλκόνια συμπληρώνουν την κατασκευή. από ανατολικά και βόρεια για απόλυτο έλεγχο του λιμανιού.

Το 1899 έρχεται ο θάνατός του και η ιδιοκτησία περιέχεται στα έξι παιδιά του.

Το 1908 όλοι οι κληρονόμοι μεταβιβάζουν το ακίνητο (προικοσύμφωνο) στην αδελφή Θεοδώρα και στο τότε σύζυγο της Κώστα Σταράμο Ιατρό.

Για μισό αιώνα το κτίριο γίνεται κατοικία του ζεύγους και καθιερώνεται σαν «Σταραμέικο».

Το 1957 με διαθήκη η Θεοδώρα Τσιμπουράκη το μεταβιβάζει στην αδελφή της Ιουλία σύζυγο Ζαρκαλή.

Το 1973 πωλείται στην σημερινή Ιδιοκτήτρια Αριστέα Γιαννούλη.

1. Σταμνά : Κεφαλοχώρι με 1290 κατοίκους, κτισμένο σε λόφο (168 μ. υψ.) στο Βόρειο άκρο της λιμνοθάλασσας. Αιτωλικού Μεσολογγίου. Αποτέλεσε έδρα του Δήμου Ωλενείας. Στη συνέχεια έγινε δημοτικό διαμέρισμα του Δήμου Αιτωλικού, και σήμερα του Δήμου Ι.Π.Μεσολογγίου

2. Δήμος Ωλενείας. : Την περίοδο από το 1835 έως το 1912 ήταν ένας απ τους πέντε δήμους της Αιτωλοακαρνανίας. Σ αυτόν υπαγόταν ο Αγιος Ηλίας το Χρυσοβέργι το Αγγελόκαστρο η Λυσιμαχεία και αργότερα η Μάστρου και η Γουριά.

3. Αιτωλικό : Κωμόπολη της Αιτωλοακαρνανίας, (Επαρχία Μεσολογγίου, δέκα χιλιόμετρα βορειοδυτικά του Μεσολογγίου), έδρα του ομώνυμου Δήμου ως το 2010 και σήμερα δημοτικό διαμέρισμα του Δήμου Ι.Π. Μεσολογγίου. Η πόλη του Αιτωλικού είναι ανεπτυγμένη σ’ ένα μικρό νησάκι άλλοτε εμπορικό κέντρο του Νομού στο μέσον περίπου της λιμνοθάλασσας Αιτωλικού-Μεσολογγίου.

4. Κωνσταντίνος Σταράμος : Γεννήθηκε το 1872 στο Αιτωλικό όπου έζησε και εργάστηκε. Σπούδασε στην Ιατρική Σχολή Αθηνών και πήρε την ειδικότητα χειρούργου και μαιευτήρα (1899). Διατέλεσε Πρόεδρος του Αιτωλικού τις περιόδους του 1915-1928 , 1930- 1933, 1938-1940 και Δήμαρχος το 1946-1955. Πέθανε το 1960.

Αιτωλικού ψηφιακές αναγνώσεις.

"ΠΥΛΗΝΗ-ΕΞΩΧΩΡΑ-ΑΙΤΩΛΙΚΟ. 2000 χρόνια αγώνες, δόξες, συμφορές, αδικίες"

του Βασίλη Κ. Στρατόπουλου

Το ενδιαφέρον αυτό βιβλίο μπορείτε να το διαβάσετε στην ιστοσελίδα της Δανειστικής Βιβλιοθήκης του Πολιτιστικού Συλλόγου Αιτωλικού.

Επισκεφθείτε την εδώ.

Aιτωλικό: το παζλ ενός ονόματος...

Ψάχνοντας πάντα βρίσκεις και όταν ψάχνεις για το Αιτωλικό όλο και κάτι θα συναντήσεις, από μια απλή αναφορά έως σημαντικά κείμενα με  επιστημονική γραφή.

Στο βιβλίο με τίτλο:
" Historical and Comparative Linguistics" 

του  Mouton De Gruyter (έκδοση Mouton Publishers - Χάγη Ολλανδίας, 1978),

συναντήσαμε ένα κεφάλαιο που αναφέρεται άμεσα σε ένα συναρπαστικό κομμάτι της ιστορίας της πόλης μας και ειδικότερα της πορείας της ονομασίας της από την υπαρξή της έως σήμερα. Πρόκειται για την επιστημονική εργασία του  καθηγητή Γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο  North Dakota University των ΗΠΑ, κ. Δημητρίου  Γ. Γεωργακά, υπό τον τίτλο: 

 "AITOLIKON-ANATOLIKON-ANDOLIKO-ANDELIKO. A PUZZLING PLACE NAME  IN CENTRAL GREECE"

Στο ενδιαφέρον άρθρο του περιγράφει και απαντά με σαφήνεια στην εξέλιξη της διαμόρφωσης της ονομασίας της πόλης, στις παραλλαγές που συναντά ο ιστορικός χρονολογικά και όλα με τις ανάλογες ετυμολογικές αναλύσεις και υποθέσεις.

Πραγματικά είναι δύσκολο να αναφερθώ με λεπτομέρειες στην εξαίρετη εργασία του κ. Γεωργακά.

Παραθέτω όμως τον ενδιαφέροντα κατάλογο που υπάρχει στο βιβλίο με την εξέλιξη του ονόματος της πόλης μας όπως τον κατέγραψαν σε μελέτες τους διάφοροι ιστορικοί και ερευνητές:

1166 - "Natoliko" από τον Βενιαμίν της Τουδέλης.
1204 - "cum pertinentia de Achello, de Arta, de Anatoliko" από το "Partitio Romaniae in Tufel", 1856
B' μισό του 13ου αιώνα- "Anatolikon" (Tufel 1839, Δένδιας 1931)
15ος αιώνας - "Natolikon" (Σάθας 1880), "Natalico" (Σάθας 1880), "Νatalicho" (Σάθας 1881)
1430 - "A Nepanto Anatoliko" από τον Gerland 1903.
16ος αιώνας - "Αnatoliko"από τον Delatte 1947.
1611 και 1798 - "Anatolikon" από τον Miklositch, 1887
1660-1661 - "Αnatolikon", από τον Ευστρατιάδη 1934 και από τον Μελέτιο 1784.
1682 - "Αnatoliko" από τον Σπ. Λάμπρο 1932.
1684 - "Anatoliko" από τον Pietro Garzoni, 1928.
1705 - "Natoliko" από τον Garzoni, 1705.
1712-1714 - "Anatolikon" από τον Γεδεών  1938, (Επιστολογραφία Ευγενίου Γιαννουλη του Αιτωλού).
1728 - "Αnatolikon" από τον Miclositch, 1887.
1791 - "Angeliko" από τον Φιλιππίδη, 1791.
18ος αιώνας - η ονομασία "Αnatolikon" και "Aitolikon" συμβαδίζουν. Μελέτιος 1728, Γεδεών 1938, Κόλιας και Χριστόπουλος 1970.
1770 - "Αnatolikon" στον Σάθα 1932 (Επιστολή του  Αλεξίου στον Ορλώφ).
1806 - "Αnatolikon" από τον Βέης, 1923.
1808, 1809 - "Αnatoliko" στον Leake 1835 και στον Κώνστα 1971.
1819 - "Αntoliko/Andoliko" στον Κώνστα, 1971.
1820 - "Angeliko" από τον Λιγνό, 1925.
1834 - "Αnatolikon" από τον Χριστόπουλο, 1961.
19oς αιώνας - "Natoliko" από τον Woodhouse, 1897.

Όψεις μιας πόλης. Εικονογραφία της Κυρά - Βασιλικής.



Δημοσίευση στο περιοδικό "Συλλέκτης". (Αρχείο Αιθουσας Τέχνης "Έργω").





Κέρινο ομοίωμα της Κυρά Βασιλικής στο μουσείο Βρέλη στα Ιωάννινα.



Αναπαραγωγή φωτογραφίας του Εθνολογικού Μουσείου Αθηνών.



ΑΛΗ ΠΑΣΑΣ - ΚΥΡΑ ΒΑΣΙΛΙΚΗ, εκδ. Αφοί Λυγούρα, Ιωάννινα (1971)



Πορτραίτο της Κυρά Βασιλικής από τον Adam de Friedel, εκ του φυσικού. Δημοσ. στο Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό "Ήλιος". (Αρχείο Αίθουσας Τέχνης ΈΡΓΩ)

  

Η Κυρά Βασιλική με τον Αλή Πασά, ελαιογραφία του Paul Emil Jacobs (1802 – 1866)

  



Εξώφυλλο λαικού μυθιστορήματος της δεκαετίας του 50

 

Πίνακας ζωγραφικής από το μουσείο - σπίτι του Αλή Πασά στο νησάκι της λίμνης Ιωαννίνων.





Η αυθεντική φορεσιά της Κυρά Βασιλικής στο μουσείο - σπίτι του Αλή Πασά στο νησάκι της λίμνης Ιωαννίνων.

     



ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΚΑΙ ΑΛΗ ΠΑΣΑΣ, εκδ. Ναπολέων Πλατσούκας, λιθογραφία - Αθήνα (1968)

  

Πηγή εικονογράφησης: Γεννάδειος Βιβλιοθήκη


Στοιχεία πηγής: Pouqueville, Istoria della Grecia dal 1740 al 1824, Napoli 1838









Προτομή της Κυρά - Βασιλικής στο χωριό της καταγωγήςτ της Βασιλική Τρικάλων. Στον   εξωτερικό  τοίχο  της  κόγχης  του  Ιερού Ναού του Αγίου Νικολάου , πάνω από μικρή αψίδα  , υπάρχει η μορφή  της κυρά- Βασιλικής  κάτι  που  επιβεβαιώνει  την  αλήθεια  των  ιστορικών   θρύλων   για την  Κυρά  Βασιλική  και το  χωριό  της  την  σημερινή  Βασιλική    .

  



Κυρά-Βασιλική (1793-1843) η Αρχόντισσα της Λίμνης. Ελαιογραφία (λεπτομέρεια), του Th. Couture, π. 1850



Γράφει ο ΚΩΣΤΑΣ ΣΑΡΔΕΛΗΣ

(από το http://www.istoria.gr/mar04/content03.htm)

ΚΑΠΟΙΟΙ ευλαβείς προσκυνητές σταματούν για λίγο κάθε χρόνο τα καλοκαίρια στο Αιτωλικό, για να ανάψουν ένα κεράκι στον τάφο της θρυλικής Κυρά Βασιλικής, εκείνης του Αλή Πασά. Αλήθεια πόσοι γνωρίζουν ότι η Κυρά Βασιλική πέρασε τα τελευταία χρόνια της στην περιοχή, ότι εκεί πέθανε και ετάφη; Ο τάφος της, πάντως, σήμερα βρίσκεται στον περίβολο του ιερού ναού των Μεγίστων Ταξιαρχών του Αιτωλικού και στη νότια πλευρά, πλάι στον διερχόμενο από εκεί κεντρικό δρόμο της γραφικότατης πόλης της Λιμνοθάλασσας. Ως πρόσφατα οι περίβολοι των ιερών ναών ήταν νεκροταφεία. Δίπλα στον τάφο αναγράφονται τα εξής: «Τάφος Κυρά Βασιλικής 1789-1834». Και από κάτω: «Απέθανεν η κυρά Βασιλική Κίτζου από δυσεντερία? ήτον η ασθένειά της? ετών 45? μετασχών των αχράντων μυστηρίων της Θείας Μεταλήψεως και κατ' άδειαν του επιτρόπου του Αγίου Ακαρνανίας και από του εφημερίου των Ταξιαρχών ετάφη κατά την συνήθη εκκλησιαστική τάξιν εν τη εκκλησία των Ταξιαρχών.Εν Ανατολικόν τη 11 Δεκεμβρίου 1834. Μελέτιος ιερεύς Δ.Κ». Το κείμενο αυτό είναι η ληξιαρχική πράξη θανάτου της Κυρά Βασιλικής καταχωρισμένη σε σχετικό κώδικα γεννήσεων και θανάτων του ιερού ναού των Ταξιαρχών του Αιτωλικού. Και πάνω στη μαρμάρινη ταφόπλακα: «Βασιλική Κίτζου 1789-1834». Την επιγραφή αντιγράψαμε όπως είναι γραμμένη από τον ιερέα Μελέτιο το 1834. Τα στοιχεία που μας παρέχει είναι πολύτιμα και πρέπει να είναι σωστά για τον λόγο ότι τα γεγονότα είναι κοντά. Άλλη χρονολογία γεννήσεως της Κυρά Βασιλικής (1793) τη φέρει να πέθανε 41 ετών. Ο Κ. Σ. Κώνστας (Άπαντα, τόμος 1ος, σ. 62) αναφέρει το 1790. Αυτό όμως δεν έχει ιδιαίτερη σημασία.

Να θυμηθούμε την εποχή εκείνη και να προσπαθήσουμε να ζωντανέψουμε την ιστορία της, αναπόσπαστο μέρος της ιστορίας τού εν αιχμαλωσία Γένους. Και κυρίως να ξαναθυμηθούμε και μιαν άλλη παράλληλη ιστορία, εκείνη του Θανάση Βάγια, που τόσο παρεξηγήθηκε και μάλιστα θεωρήθηκε (μπορεί ακόμη να θεωρείται) προδότης.

Βίοι παράλληλοιΗ ζωή της Κυρά Βασιλικής και του Θανάση Βάγια πάνε πλάι-πλάι, τουλάχιστον από τη στιγμή που χάνει τη μάχη ο Αλή Πασάς και αποκεφαλίζεται στο νησί της Λίμνης των Ιωαννίνων, ως την επιστροφή τους από την Κωνσταντινούπολη και την εξορία τους στην Προύσα. Ο Πατροκοσμάς ο Αιτωλός (1714-1779) είχε προφητέψει ότι θα πήγαινε στην Πόλη με κόκκινα γένια. Και πήγαν το κεφάλι του στον σουλτάνο κατακόκκινο από το αίμα. Η ιστορία του Αλή με τον Άγιο Κοσμά τον Αιτωλό είναι μεγάλη και πάρα πολύ ενδιαφέρουσα, αλλά άλλος είναι τώρα ο στόχος μας.

Η Κυρά Βασιλική και ο Θανάσης Βάγιας οδηγήθηκαν αιχμάλωτοι στην Πόλη. Μαρτυρείται, ότι, ο Αλής βλέποντας το τέλος του, καταδιωκόμενος από τους άνδρες του Χουρσίτ Πασά και ετοιμοθάνατος από τις πληγές στην ιερά μονή του Αγίου Παντελεήμονος της Λίμνης των Ιωαννίνων, ζήτησε από τον Θανάση Βάγια, μόλις θα πέθαινε, να σκοτώσει την Κυρά Βασιλική, για να μην περιέλθει στα χέρια των εχθρών του. Ο Θανάσης Βάγιας, όμως, παρότι ήταν ίσως ο πιο έμπιστος του Αλή, δεν τον άκουσε και η Κυρά Βασιλική μαζί μ' αυτόν, αλλά και άλλα πρόσωπα της αυλής του Αλή, οδηγήθηκαν στην Κωνσταντινούπολη. Η μοίρα τους ήταν κοινή. Είναι Φεβρουάριος του 1822 και η Ελληνική Επανάσταση στο ξεκίνημά της με πολλές επιτυχίες στον ενεργητικό της. Είναι νομίζω δίκαιο να τονίσουμε ότι η ανταρσία του Αλή Πασά κατά της Υψηλής Πύλης ωφέλησε αφάνταστα τον αγώνα των Ελλήνων κατά των τυράννων τους. Αλλά ας δούμε εν συντομία τη ζωή και των δύο πριν από τη σύλληψή τους και τον πηγαιμό τους στην Κωνσταντινούπολη ως αιχμάλωτοι των σουλτανικών στρατευμάτων.

Α. Η Κυρά Βασιλική.

Ποια ήταν η υπ' αριθμόν ένα ευνοούμενη του Αλή Πασά, αλλά και επίσημη σύζυγός του, η θρυλική Κυρά Βασιλική;
 Καταγόταν από το χωριό Πλισιβίτσα των Φιλιατών και ήταν εκπάγλου καλλονής, όπως μαρτυρείται από πηγές της εποχής της. Λέγεται ότι αιτία να πέσει στα νύχια του Αλή ήταν μια υπόθεση κατασκευής κίβδηλων νομισμάτων από κατοίκους του χωριού της, πολλοί από τους οποίους σφάχτηκαν από ανθρώπους του Πασά, ενώ άλλοι οδηγήθηκαν αιχμάλωτοι στα Γιάννενα. Ανάμεσα στους τελευταίους και ο πατέρας της Κυρά Βασιλικής Κίτσου, Κονταξής, η ίδια η Κυρά Βασιλική κια όλοι οι συγγενείς της. Λέγεται, ότι η Κυρά Βασιλική 12 χρόνων τότε, κατόρθωσε να πλησιάσει τον Αλή και να τον παρακαλέσει για τη σωτηρία των δικών της. Και έτσι ο πασάς τους χάρισε τη ζωή. Η ζωή της Κυρά Βασιλικής αλλάζει ριζικά. Η εμφάνισή της κατακτά τον Αλή, ο οποίος το 1808 τη νυμφεύεται παρότι ήταν νυμφευμένος με την Εμινέ, η οποία αντέδρασε, αλλά χωρίς κανένα αποτέλεσμα. Η Κυρά Βασιλική απέκτησε μεγάλη επιρροή σε βαθμό που ο Αλής να μην της αρνείται τίποτε και να την έχει απόλυτα ελεύθερη μέσα στο σαράι, ακόμη και να ασκεί ανεμπόδιστα τα θρησκευτικά της καθήκοντα? γι' αυτό το τελευταίο τής επέτρεψε να διαρρυθμίσει ένα από τα δωμάτιά της σε εκκλησία και εκεί προσευχόταν στις άγιες εικόνες και άναβε το κεράκι της, καλούσε δε ιερέα και λειτουργούσε.

Ο Αλής πιεζόταν από τους Τουρκαλβανούς αξιωματούχους του να την εξισλαμίσει, αλλά αυτός δεν υπέκυψε στις επιθυμίες τους. Η Κυρά Βασιλική ήταν αληθινή βασίλισσα και τη δύναμή της αυτή τη χρησιμοποίησε για να βοηθάει τους Ρωμιούς που κινδύνευαν από τον «δράκο της Λίμνης», τον Αλή, πολλούς δε έσωσε από βέβαιο θάνατο.

Ως προς τη θρησκευτική ελευθερία που της επέτρεψε ο Αλής, αυτή δικαιολογείται, όχι τόσο από τη μεγάλη, την απεριόριστη αγάπη που της είχε, αλλά από το γεγονός ότι ο Αλής δεν ήταν «ορθόδοξος» μουσουλμάνος, αλλά «αιρετικός» μπεκτασής. Οι μπεκτασήδες ανήκουν στην αίρεση των Αλεβήδων, οι οποίοι ανέχονται τον χριστιανισμό, έχουν προσλάβει πολλά στοιχεία του και, τέλος πάντων, βρίσκονται σε προοδευτική κατεύθυνση, γι' αυτό και ο Αλή Πασάς δεν ενέχεται, από ό,τι γνωρίζω, σε εξισλαμισμούς? και είναι μύθος ότι πίεσε την Κυρά Βασιλική να γίνει μουσουλμάνα. Σ' αυτό ίσως να άσκησε επάνω του επιρροή και η σχέση του με τον Πατροκοσμά τον Αιτωλό.

Η λαϊκή μούσα μας έδωσε με τον δικό της τρόπο τη δύναμη που είχε η Κυρά Βασιλική στο σαράι και την επιρροή της στον Αλή:

Βασιλική προστάζει? Βεζύρ Αλή Πασά

βάλτε φωτιά στα τόπια, κάψτε τα Γιάννενα...

Β. Ο Θανάσης Βάγιας

Ο Θανάσης Βάγιας ήταν από το ίδιο χωριό με τον Αλή, τη Λέκλη, και ίσως από το γεγονός αυτό να αναπτύχθηκε μεταξύ τους μια πάρα πολύ στενή φιλία, σε σημείο που ο Αλής να του έχει απεριόριστη εμπιστοσύνη και ο Θανάσης Βάγιας τυφλή αφοσίωση? ήταν πραγματικά εκείνος που βρισκόταν πιο κοντά στον Αλή και πολλά περνούσαν από τα χέρια του.

Δεν θα επαναλάβουμε εδώ τις απόψεις διαφόρων Ελλήνων και ξένων περιηγητών για τον Θανάση Βάγια, γιατί δεν το επιτρέπει ο χώρος, αλλά και διότι είναι χιλιογραμμένα. Συνοψίζουμε, λοιπόν, ότι σήμερα η έρευνα δεν θεωρεί τον Θανάση Βάγια προδότη? αντιθέτως άνθρωπο ο οποίος βοήθησε το Γένος του και τους Ρωμιούς, εκμεταλλευόμενος την αδυναμία που του είχε ο Αλής. Έσωσε ζωές.

Ως προς τη σφαγή των Γαρδικιωτών τώρα. Είναι γνωστό ότι ο Αλής εκδικήθηκε τους Γαρδικιώτες γιατί είχαν προσβάλει βάναυσα τη μητέρα του Χάμκω και την αδελφή του Χαϊνίτσα, πριν από την άνοδό του στην εξουσία. Γι' αυτό αποφάσισε τη σφαγή των κατοίκων του Γαρδικίου. Αποτάθηκε στους Τουρκαλβανούς, οι οποίοι αρνήθηκαν, διότι δεν ήθελαν να εξοντώσουν ομοθρήσκους τους. Έτσι στράφηκε στον χριστιανό Θανάση Βάγια. Από πουθενά δεν αποδεικνύεται ότι ο Θανάσης Βάγιας ήταν αρχηγός των δημίων του Αλή ή ότι ήταν υπεύθυνος για θανατώσεις ή βασανιστήρια εχθρών του πασά των Ιωαννίνων. (Βλ. Πρωτοσυγκέλλου Αθηναγόρα, Θανάσης Βάγιας.

Κωνσταντινούπολις, Μάιος του 1921). Βέβαια δεν ήταν άγιος, αλλά όχι και κατηγορούμενος για όσα του καταμαρτυρούν. Καμία σοβαρή ιστορική πηγή δεν τον αναφέρει ως ένοχο για εγκλήματα σε βάρος μάλιστα Ρωμιών. Ο Θανάσης Βάγιας, λένε, δέχτηκε την πρόταση του Αλή να εκδικηθεί τους Γαρδικιώτες, προφανώς γιατί του δινόταν η ευκαιρία να εκδικηθεί μουσουλμάνους Τουρκαλβανούς για τα εγκλήματα σε βάρος των Ρωμιών και του Γένους του. Αυτό ελέγχεται ανακριβές. Ο Χόλαντ, που περιγράφει λεπτομερώς την τραγωδία των Γαρδικιωτών, δεν αναφέρει τίποτε για συμμετοχή του Θανάση Βάγια στη σφαγή, διότι, κατά την πολιορκία του Γαρδικίου και του Αργυροκάστρου τραυματίστηκε και ετέθη εκτός μάχης, σώθηκε μάλιστα από τον Οδυσσέα Ανδρούτσο, ο οποίος τον μετέφερε μακριά από τον χώρο της μάχης. Στην υπηρεσία του Αλή, όπως είναι γνωστό, βρίσκονταν πολλοί Ρωμιοί καπεταναίοι, ειδικώς δε ως προς τον Ανδρούτσο, ο Αλής όφειλε ευγνωμοσύνη προς τον πατέρα του από τον καιρό που αυτός ήταν ακόμη μπέης και ο πατέρας του Οδυσσέα ισχυρός οπλαρχηγός.

Γ. Βασιλική-Βάγιας μαζί στην εξουσία

Αιχμάλωτοι, όπως είπαμε στην αρχή, Κυρά Βασιλική και Θανάσης Βάγιας μεταφέρθηκαν στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί ο Οικουμενικός Πατριάρχης Άνθιμος Γ', με τη βοήθεια του «εσναφίου» των κρεοπωλών, στο οποίο, ας σημειωθεί, ανήκε ο Θανάσης Βάγιας από παλαιά, γιατί είχε κάμει κρεοπώλης στην Πόλη, κατόρθωσε να τους απελευθερώσει. Από έγγραφα μαρτυρείται ότι η Κυρά Βασιλική έδειχνε ζωηρότατο ενδιαφέρον για τον Αγώνα της Ανεξαρτησίας, γεγονός που σημαίνει ότι και μέσα στο σαράι των Ιωαννίνων παρακολουθούσε και βοηθούσε, προφανώς, σ' αυτό τις κινήσεις του Αλή να έρθει σε επαφή με τους Έλληνες που κινούνταν μυστικά εναντίον της Υψηλής Πύλης ―με την οποία οι σχέσεις του πασά δεν ήταν καθόλου καλές― επιζητώντας την ανεξαρτησία του και τη μελλοντική άνοδό του στον θρόνο του σουλτάνου. Σ' αυτό οι Έλληνες ήταν για τον Αλή το καλύτερο μέσον. Άλλως, όμως, έδοξε η μοίρα...

Με τη ναυμαχία του Ναβαρίνου (1827) η Υψηλή Πύλη πήρε αυστηρά μέτρα και συνέλαβε τον Θανάση Βάγια, την Κυρά Βασιλική και όλους τους άλλους που είχαν μεταφερθεί στην Κωνσταντινούπολη και τους εξόρισε στην Προύσα. Με την ίδρυση του ελλαδικού κράτους επέστρεψαν στην ελεύθερη Ελλάδα. Το 1831 χωρίζουν οι δρόμοι τους. Ο Θανάσης Βάγιας διορίστηκε σε δημόσια θέση και η Κυρά Βασιλική πηγαίνει στον οπλαρχηγό αδελφό της Γεώργιο Κίτσου. Κοντά του θα ζήσει ένα μικρό διάστημα και άγνωστο γιατί ―ίσως επειδή η αποστολή του δεν του επέτρεπε να είναι μαζί της― εγκαταστάθηκε μόνη στο «Ακαρνανικό καμποχώρι των Οινιαδών και πρωτεύουσα του ομώνυμου Δήμου...» (Κώνστας όπ. παρ., σελ. 63). Ο αδελφός της Βασιλικής πρέπει να πούμε ότι ήταν πολύ όμορφος ―ομορφόσογο ήταν όλη η οικογένεια― και φημισμένο παλικάρι « διηύθυνε την ηρωική αντίσταση της Ιερής Πόλης στα 1825-1826» (Κώνστας, όπ. παρ., σελ. 13).

Εκεί η Κυρά Βασιλική έζησε τα τελευταία χρόνια της ζωής της ως το 1834. Όπως θα αποδειχθεί με έγγραφα που δημοσιεύονται στον παραπάνω τόμο των Απάντων του Κ .Σ. Κώνστα, είναι μυθεύματα, φαντασιώσεις ότι μεθούσε στα τελευταία της και πέθανε σε κατάσταση εξαθλίωσης και φτώχειας. Μυθεύματα είναι και πολλά άλλα για τη θρυλική αυτή Ελληνοπούλα με την περιπετειώδη ζωή.

Στην Κατοχή υπάρχουν και σήμερα τα ερείπια του πύργου της, της «Κούλιας», στον οποίο έζησε αυτοφυλακισμένη, γιατί οι εμφανίσεις της ήταν σπάνιες. Κάτοικοι της Κατοχής, για να την υποχρεώσουν να εμφανίζεται, πήγαιναν κάτω από τα παράθυρά της και της τραγουδούσαν συνοδεία οργάνων:

Νάταν οι κάμποι θάλασσα και τα βουνά ποτάμια / να πνίγονταν ο Τάταρης πούφερνε τα φιρμάνια, / Βασιλική φωνάζει τον γέροντ' Αλή Πασά:

―Μάσε τους μπιμπασήδες και μέρασ' τους φλωριά / και βάλε τους σε όρκο μην κάμουν μπαμπεσιά!

.........................................................................

Σήκω κυρά Βασιλική και βγάλε το φακιόλι / και το κεφάλι τ' Αλή Πασά να πάνε για την Πόλη. / Ξύπνα καημένε Αλή Πασά και βάλε τη σιουμπάρα / να ιδής την Κυρά Βασιλική με το Θανάση Βάγια...

Από έγγραφα λοιπόν, που παραθέτει ο Κ. Σ. Κώνστας η Κυρά Βασιλική είχε πάνω από ογδόντα δαμάλια, για τα οποία καλεί να πληρώσει κοινοτικό φόρο.

Στον ιερό ναό των Ταξιαρχών του Αιτωλικού που ετάφη, έκαμε δωρεά μια καμπάνα με αρκετή ποσότητα ασημιού μέσα της και με την επιγραφή: «Ζήτω Όθων, Βασιλεύς της Ελλάδος, 1834. Βασιλική Κίτσου». Δυστυχώς την καμπάνα αυτή την έλιωσαν πριν από κάποια χρόνια και έφτιαξαν την καμπάνα του ρολογιού του νέου ναού των Ταξιαρχών. Μια άλλη μαρτυρία που καταρρίπτει τον μύθο ότι πέθανε φτωχή και σε άθλια κατάσταση είναι και το γεγονός ότι η κόρη του Δημητρίου Παλαμά, θείου του ποιητή, Μάσιγγα (Μαρία) Παλαμά είχε κληρονομήσει από τους γονείς της, πολλά χρυσά, δακτυλίδια, σκουλαρίκια και πολλά άλλα κοσμήματα της Κυρά Βασιλικής, μεγάλης αξίας και τέχνης... αγορασμένα με οχτακόσια δίστηλα απο τον Αιτωλικιώτη προστάτη της Πράσινο το 1839. (Βλ. Κ. Σ. Κώνστα, όπ., παρ., σελ 64 και Κώστα Σαρδελή, Ο ασάλευτος ταξιδιώτης, τόμος 3ος. Έκδ. Εστίας).

Μετά τον θάνατό της, η περιουσία της, κατασπαράχτηκε από επιτήδειους, που την εκμεταλλεύτηκαν και εν ζωή. Ο αδελφός της Γεώργιος Κίτσου, συνταγματάρχης, αγωνίστηκε, αλλά μάλλον μάταια για τη διάσωση «των πολυτίμων... πραγμάτων...

Οι εικόνες που δημοσιεύονται προέρχονται από:

http://cultureportalweb.uoi.gr/cultureportalweb/print.php?article_id=1068&lang=gr&print_mode=article

http://el.wikipedia.org/

http://6dim-ioann.ioa.sch.gr/limni_istoria.htm

http://www.vrellis.gr/gp/exhibition0114.html

http://www.agiosarsenios.com/ekdromes/2002-2010/voreios_ipeiros_2009.htm

http://www.aetoma.com/ioannina/

http://www.katoci.com/2011/07/t_13.html

http://pandektis.ekt.gr/pandektis/handle/10442/66650

http://www.zosimaia.gr/?page=article&id=184

http://www.golden-greece.gr/politismos/mouseio_alh_passa_limni_ioannina.html

http://www.stagonnews.gr/

Αιτωλικό 17ος-18ος αιώνας, #1

Επιστολή του Αν. Γορδίου από τα Βρανιανά προς το Αιτωλικό στις 16 Αυγούστου 1716.

 Ο Αναστάσιος Γόρδιος  - Διδάσκαλος στη Σχολή του Αιτωλικού και διάδοχος του ιδρυτή αυτής, Ευγένιου Γιαννούλη - μέσα από τις επιστολές του, μας προσφέρει πλήθος πληροφοριών για την καθημερινότητα της πόλης του Αιτωλικού στις αρχές του 18ου αιώνα. Συγκεκριμένα θα αναφερθούμε στα προιόντα που παράγονταν και διέθετε η πόλη-νησί του Αιτωλικού τα οποία καταγράφονται λεπτομερώς στις επιστολές του αλλά και σε εκείνες που λάμβανε από κατοίκους του Αιτωλικού, όταν είχε αποσυρθεί στα Βρανιανά της Ευρυτανίας.

Ως κύρια προιόντα της πόλης αναφέρονται οι σταφίδες, το λάδι και τα ψάρια. Τα υπόλοιπα προιόντα που επισημαίνονται είναι: λεμόνια, καπνός, ρακή, σπαράγγια, μάραθα, ρεπανίδες, σπανάκια, σέλινα, αυγοτάραχο, σύκα φρέσκα και ξερά, αμύγδαλα. 

Επίσης μαθαίνουμε ότι στην πόλη υπήρχε γραφική ύλη: χαρτί, γραφίδες, σφραγίδες, βουλοκέρι. Ας δούμε μέσα από το πρωτότυπο κείμενο των επιστολών μερικές αναφορές στα συγκεκριμένα προιόντα.

"...έλαβα δύο τζιπούραις του Πάπα ...έν ηλιόκαυτον και πέντε μαρίδες και κδ' χαρτία δια γράψιμον" (10 Ιανουαρίου 1712). Το "ηλιόκαυτον" είναι το λιασμένο χταπόδι.

"...ευχαριστώ δια τους δύο λαυκίνους..." (6 Απρ. 1712)

"Εδεξάμεθα...και τοις μήλοις τοις μηδικοίς..." (7 Δεκ. 1712). Τα "μηδικά μήλα" είναι τα λεμόνια, κίτρα κτλ.

"...Πέμπομεν σου...ιχθύων, βουγλώσσων μεν ελληνιστι σφογίων δε ιταλιστι καλουμένων ανάλων, δύο" (10 Δεκ.1713). "Βούγλωσσον", το γνωστό ψάρι γλώσσα.

"Πέμψοις δε μοι και χάρτας...εκ θατέρου μόνον ει δυνατόν φαίνεσθαι, εκ θατέρου δε μη" (14 Δεκ. 1714). Πρόκειται για χοντρό χαρτί που δεν αφήνει το μελάνι να περάσει στην άλλη όψη.

"Ακόμη, αν ευρίσκεται καπνός, οπού αφήκα εις το κελλίον μου, πέμψαι μου τρία ή τέσσαρα κομμάτια..." (14 Δεκ. 1714).

"...το μεν έστιν εξ ων γίνεται άρτος...εξ επιμέτρου δε και το καταγματικόν ύδωρ, την κοινότερον ούτω λεγομένην ρακήν" (25 Νοεμβρίου 1715).

"Δια λάδι έχομεν χρείαν πολλήν, ότι παντελώς δεν έχομεν, και ουδέ ευρίσκεται να αγοράσωμεν" (6 Νοεμβ. 1719). Πρόκειται για επιστολή που στέλνει από τα Βρανιανά προς τον Ιωάννη Καραντινό, στο Αιτωλικό.

"Ελαβα τα μπολίνια το αριθμόν είκοσι και εν..." ( 10 Νοεμβρίου 1723). "Μπολίνια":  οι σφραγίδες για τις επιστολές.

"Πέμπω αυτή και πάρα μικρόν δώρον, επτά μαργιόλας παραγεμιστάς συν τέσσαρσιν ωοταρίχοις, αυτός γευθείς και υγιαίνων" (10 Φεβρ. 1712). "Μαργιόλες", πρόκειται για την τοπική τότε ιδιωματική ονομασία των μαρίδων.

"Πέμπω αυτή μικρόν τι δώρον τέσσαρας μαργιόλας και τοσαύτα ωοτάριχα, και μερικήν ασταφίδα, και τριάκοντα δυάδας σύκων, και ισαρίθμους αμυγδάλων, συν και τινί συκομαίδι" ( 22 Νομβρίου 1712).

"Πέμπομεν αυτή μετά του Καλογέρου δύο οκάδες ψάρια, λαυράκια μεσαία, θ' τον αριθμόν" (6Απρ. 1715).

Βιβλιογραφία

Κωνσταντίνος Σπ. Τσιώλης, "Αλτάνη, η Κυρά του Αιτωλικού"

στο 

"Η Σχολή του Αιτωλικού και οι Λόγιοι Δάσκαλοι των Αγράφων στα χρόνια της Τουρκοκρατίας"Πρακτικά Ημερίδας, Αιτωλικό 26 Ιουνίου 2010, εκδ. τόμου Αθήνα 2011

Λαχείον δραχμών δέκα...

Ένα απόκομμα λαχείου ( έτος 1958) από το αρχείο μας, σχετικό με τις προσπάθειες  ανέγερσης ενός νέου γυμνασίου στο Αιτωλικό, καθώς το παλιό κτίριο είχε υποστεί σοβαρές ζημιές από τον μεγάλο σεισμό  εκείνης της εποχής ο οποίος στέρησε τότε από την πόλη μας ένα μεγάλο μέρος  της ιδιαίτερης αρχιτεκτονικής της όψης.

H Σχολή του Αιτωλικού.

Το εξώφυλλο του βιβλίου
( έργο του Μιχάλη Κότσαρη - ακουαρέλα και σινική μελάνη)

Σε έναν καλαίσθητο τόμο τριακοσίων σελίδων συγκεντρώθηκαν οι εισηγήσεις των συνέδρων οι οποίες παρουσιάσθηκαν κατά τη διάρκεια της Ημερίδας για τη Σχολή του Αιτωλικού στο Μουσείο Βάσως Κατράκη  με διοργανωτή το Ευρωπαικό Κέντρο Ευρυτανικών Σπουδών και Ερευνών, στις 26 Ιουνίου 2010.

Το βιβλίο με τίτλο "Η Σχολή του Αιτωλικού και οι Λόγιοι Δάσκαλοι των Αγράφων στα χρόνια της Τουρκοκρατίας", ανιχνεύει και καταθέτει πολλά  και άγνωστα στο ευρύ κοινό στοιχεία που συνθέτουν την ιστορική, λαογραφική και πολιτιστική εικόνα του Αιτωλικού και της περιοχής του εκείνη την εποχή.

Αναφέρουμε ενδεικτικά κάποιους από τους τίτλους των εισηγήσεων:

"Ο Ευγένιος Γιαννούλης ο Αιτωλός και το Αιτωλικό" του Κ. Δ. Μαραγιάννη.

"Αλτάνη, η κυρά του Αιτωλικού. Η κοινωνία του Αιτωλικού στο τέλος του 17ου αι. και τισ αρχές του 18ου αι. μέσα από επιστολές του Αναστασίου Γορδίου" του Κων/νου Σπ. Τσιώλη.

"Η Σχολή του Ανατολικού και το γλωσσικό ζήτημα: μια άδηλη σχέση" του Ιωάννη Γ. Νεραντζή.

Όψεις Λιμνοθάλασσας - τα λιμάνια του Αιτωλικού.

O παραπάνω χάρτης φιλοτεχνήθηκε το 1826 από τον Pierre Lapie, ανήκει στη Συλλογή του Σπύρου Σακαλή και δημοσιεύεται στο εξαιρετικό βιβλίο της Σ. Κ. Αλεξανδροπούλου, "Νότια Αιτωλία το Οδικό Δίκτυο - έως τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια". - Αθ. 1993.

Η Αιτωλική παραλία ανέκαθεν συνδέονταν με την Πελοπόννησο και άλλους πιο μακρινές περιοχές με τα λιμάνια και τα αγκυροβόλια που βρισκόνταν στο εσωτερικό ή στα σύνορα  της λιμνοθάλασσας με τον Πατραικό κόλπο.

Όπως αναφέρει η προαναφερθείσα συγγραφέας, στο εσωτερικό της λιμνοθάλασσας - κατά τη Βυζαντινή Εποχή δέσποζε  το λιμάνι του μεσαιωνικού Αιτωλικού (Ανατολικόν), που βρίσκονταν τότε στην θέση  Ε ξ ω Χ ώ ρ α. Την περίοδο της Τουρκοκρατίας το λιμάνι του Αιτωλικού βρίσκονταν πλέον πάνω στο νησί. και βεβαιώνεται σε γραπτή μαρτυρία του έτους 1675 ("Bati comme Venise dans un marais").

 O Προκοπάνιστος, θεωρείται ότι έπαιξε κατά την τουρκοκρατία το ρόλο του εξωτερικού λιμανιού -αγκυροβολίου του Αιτωλικού, απ' όπου μέσω πολύπλοκων καναλιών - θαλάσσιων δρόμων μετα φέρονταν τα προιόντα από και πρός το νησί του Αιτωλικού.

Γράφει χαρακτηριστικά η συγγραφέας:

"Κύριος δίαυλος, που είχε εξυπερετήσει και παλαιότερες εποχές, συγκεκριμένα την Βυζαντινή και την Τουρκοκρατία, υπήρξε, μέχρι τελευταία, ο του Αιτωλικού. Η πόλη αυτή ήταν το μεγαλύτερο εμπορικό κέντρο της περιοχής των λιμνοθαλασσών ήδη στον 12 αι. Αυτό το κανάλι μπορεί να θεωρηθεί ως το πρώτο των μεταχριστιανικών χρόνων και πιθανώς σε πολλά σημεία ακολουθούσε ακρίβως το αρχαίο που κατέληγε στην μυκηναική θέση (Άγιος Ηλίας). Το αυλάκι αυτό ανιχνεύεται και σήμερα, μόνο μέσα σ' αυτό μπορούν τώρα να πλεύσουν οι μεγαλύτερες βάρκες (πρυάρια) κι εχρησιμοποιείτο μέχρι τις αρχές του Β' Παγκοσμίου πολέμου από σκάφη που "μέχρι και με δύο άλμπουρα πήγαιναν στο Αιτωλικό". Και για τον 15ο αιώνα υπάρχει μαρτυρία: περί το 1406, για την πολιορκία και παράδοση του Αιτωλικού, ο Κάρολος Τόκκος:

"Τα πλευτικά του έδωσεν λαόν και τζακρατόρους,

τον πύργον του Ανατολικού να υπά να πολεμήσει

στην θάλασσαν ευρίσκεται ο πύργος,

όπως να περιπλέυσουσιν εκ τα στενά κανάλια".

Η αρχή αυτού του κεντρικού καναλιού βρισκόνταν στην είσοδο της λιμνοθάλασσας, στο νοτιώτερο προς τον Πατραικό τμήμα της, που εκεί είχε την ιδιαίτερη ονομασία Αυλαίμονας.

Από τους πιο σπουδαίους δευτερεύοντες διαύλους είναι και το Στραβαύλακο, που εξασφάλιζε την επικοινωνία του Αιτωλικού με τα ιστορικά νησάκια της λιμνοθάλασσας, τον Ντολμά και τον Πόρο, και απ' εκεί με το Μεσολόγγι..."

Όψεις μιας πόλης, το Αιτωλικό του 1884, μέρος δεύτερο.

Συνεχίζοντας την αναφορά μας στις ταξιδιωτικές εντυπώσεις του  λογοτέχνη Δ. Βικέλα (υπήρξε ο εμπνευστής τησ αναβίωσης των σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων), παραθέτουμε το παράκατω απόσπασμα:
".....Ότε επεστρέψαμεν εκ Κατοχής εις Αιτωλικόν, ενώ ητοιμάζετο η άμαξα δια το Μεσολόγγι, εχρησιμοποίησα ευαρέστως την ώραν συνδιαλεγόμενος με ικανούς εκ των αντιπροσώπων της νέας εκεί γενεάς.
  Οι μικροί Αιτωλοί επιστρέφοντες από το σχολείον διήρχοντο φαιδροί και ζωηροί την πλατείαν, όπου επεριμέναμεν καθήμενοι υπό την εξέχουσαν στέγη του καφενείου. Η φυσική ενώπιων ξένων δειλία των εδυσκόλευε κατ' αρχάς την επικοινωνίαν, αλλ' εντός ολίγου εξημερώθηκαν και περιεκυκλώθην εκεί επί της πλατείας υπό ολοκλήρου του σχολείου.
  Γνωρίζεις τι προπάντων μου επροξένησεν ευχαρίστησιν; ότι είχον εις τους μικρούς θύλακάς των ως βιβλίον αναγνώσεως "τους ενδόξους Έλληνας του 1821, ή τους πρωταγωνιστάς της Ελλάδος". Καλλίτερον ανάγνωσμα δεν ηδύνατο να δοθή εις Ελληνόπαιδας. Αλλ' οφείλω να προσθέσω, ότι οι περί εμέ μικροί ήρωες εκείνοι εφόρουν πάντες γιακέτα και πανταλόνια. Ουδέ εις φουστανελοφόρος! Το εθνικόν ένδυμα είναι και μεταξύ των ηλικιωμένων σπανιώτερον κατά πολύ ενταύθα ή προς βορράν του όρους Ζυγού"

"Μόλις τώρα έφθασαν"

Το καλοκαίρι επέρασεν μα τα καρπούζια του Λεσινίου επέρασαν στην ιστορίαν.
(Διαφημιστική καταχώρηση στην εφημερίδα "Καθημερινή" στα τέλη της δεκαετίας του 1950)

Άγιος Γεώργιος Αιτωλικού: το καμπαναριό

Το καμπαναριό πριν τους σεισμούς.

Δομικά λίθινα στοιχεία περιμένουν την συν-αρμολόγησή τους. Άρχισε επιτέλους η αναστήλωση του καμπαναριού του Άη-Γιώργη, της πιο παλιάς εκκλησίας που σώζεται στο Αιτωλικό. Πρόκειται για ένα εξαιρετικό δείγμα αρχιτεκτονικής που εντάσσεται στο Βενετσιάνικο Μπαρόκ, και είναι το μοναδικό που σώζεται - έστω και στό ήμισύ του - στην Αιτωλία. Ο αη-Γιώργης άλωστε αποτελούσε την ενορία των καθολικών του Αιτωλικού κατά την περίοδο της Ενετοκρατίας.

Το συγκεκριμένο έργο θα απαιτήσει ιδιαίτερους χειρισμούς στον αναστηλωτικό και στην αισθητικό τομέα. Ένα μέρος του αυθεντικού δομικού υλικού (πέτρες και ανάγλυφα θραύσματα) θα καλύψει αρκετά κενά και θα λειτουργήσει ως σύνδεση του ήδη σωζόμενου τμήματος με το νέο. Πρόκειται ασφαλώς για μια δύσκολη προσπάθεια που σκοντάφτει κυρίως στον οικονομικό τομέα. Την επίβλεψη του όλου εγχειρήματος έχει ο Αποστόλης Μπλίκας.

"Διόδια εις δύο γεφύρας..."

Το 1867, ο Δεληγιώργης θέτει στη Βουλή το ζήτημα επισκευής και αποκατάστασης των γεφυριών του Αιτωλικού. Ακολουθεί ο συγκεκριμένος διάλογος:

Συνεδρίασις 8, της 9 Οκτωβρίου 1867 (Δευτέρα). Ώρα 12 και 20/60.

ΔΕΛΗΓ. Με ολίγας λέξεις θ' απασχολήσω την Βουλήν περί ενός αντικειμένου αφορώντος δήμον της επαρχίας μου, τον δήμον Αιτωλικού. Μοι έστειλε μίαν αναφοράν ο δήμος Αιτωλικού να την υποβάλω εις την Βουλήν, δια της οποίας παρακαλεί να ανανεωθεί ο νόμος του 1849, όστις είχεν επιβάλει διόδια εις δύο γέφυρας, τας οποίας ο δήμος αυτός κατασκεύασε. Το Αιτωλικόν είναι μία νήσος, την οποίαν ήνωσαν διά δύο γεφυρών, διά τας γεφύρας αυτάς εδαπάνησαν περί τας 200.000 δραχμάς από τακτικούς και εκτάκτους φόρους του δήμου. Εν τούτοις ο νόμος αυτός ήτο υπό προθεσμίαν δεκαετή, ετελείωσεν η προθεσμία εις τα 1859, έκτοτε δεν έγινε καμία επισκευή. Ενώ δε είναι έργον πολύ σημαντικόν, καθημέραν βλάπτεται και πολλά μάλιστα των τόξων, τα εις την θάλασσαν ερράγησαν. Νομίζω ότι η αίτησις του δήμου, η οποία πιστοποιείται από πράξεις του δημοτικού συμβουλίου, του να ανανεωθεί ο νόμος ίνα προστεθώσι διόδια, καθώς εγένετο και πριν είναι δικαία. Παρακαλώ την Βουλήν να συστήση την αίτησιν του δήμου εισ την Κυβέρνησιν, η δε Κυβέρνησις εάν έχει δυσκολίαν εισ το να παραδεχθή την αίτησιν αυτήν, ας τας είπει εις την Βουλήν.
ΤΙΝΕΣ: Μάλιστα.
ΔΕΛΗΓ.: Τοσούτω μάλλον, καθ' όσον ο δήμος τώρα διερρέθη και σύγκειται από μίαν πόλιν, ώστε είναι αδύνατον να επαρκέση εις τα έξοδα της επισκευής, άλλως τε πρόκειται περί επισκευών.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Να συστηθεί;
ΠΟΛΛΟΙ: Μάλιστα.

Όψεις μιας πόλης, ιστορημένος χρόνος.

Ταχυδρομικό Δελτάριο με την άποψη της πόλης στις αρχές του 1900. Με το Β.Δ. της 27ης Νοεμβρίου του 1840, εγκρίνεται η ίδρυση του Δήμου Αιτωλικού, λίγα μόλις χρόνια από την απελευθέρωση της Χώρας.
Σε μια σπάνια έκδοση του 1901 όπου γίνεται καταγραφή των δήμων και κοινοτήτων της Ελλάδας αντλούμε αρκετά ενδιαφέροντα στοιχεία για το Αιτωλικό.
Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί η αναφορά των αποστάσεων (σημ. πεζοπορία) μεταξύ των οικιστικών συνόλων του Δήμου: Αιτωλικό - Μεσολόγγι 2 ώρες, Αιτ.-Αγ. Παρασκευή 1 ώρα, Αιτ. - Αστροβίτσα 45 λεπτά, Αιτ. - Μούσουρα 2.45, Αιτ. - Συβίστα 3 ώρες κτλ.
Οι κάτοικοι εντός του νησιού ανέρχονταν τότε στους 122. Το Αιτωλικό ήταν έδρα Ειρηνοδικείου Β' τάξης, Αστυνομικού τμήματος που επέβλεπε και τον γειτονικό Δήμο Ωλενείας, Ταχυδρομείο και Τηλεγραφείο, Υποτελωνείο, Ελληνικόν Σχολείον και Καπνοκοπτήριον.
Σε κάποιο σημείο, ο συγγραφέας αναφερόμενος στην ιστορία της πόλης απορεί: "άγνωστον είναι διά τίνα λόγον το Ανατολικόν το τόσον ένδοξον ιστορίαν κατά τον ιερόν αγώνα αποκτήσαν ωνομάσθη Αιτωλικόν".
Ακολουθεί μια σύντομη περιγραφή για την περιοχή μας όπως καταγράφονταν στις αρχές του 1900: "Προς Α της κωμοπόλεως μετά τον ελαιώνα υπέρκειται σειρά του Αρακύνθου, αρχόμενη από του Ευήνου ποτ. ην καλούσι Μάραθον, εξ ου σχηματίζονται δύο χείμαροι χυνόμενοι εις την λιμνοθάλασσαν Αιτωλικού. Προς Δ. αυτού υπάρχουν σποραδικώς λόφοι ελαιόφυτοι, εξ ών εξορύσσεται γύψος πρώτης ποιότητος. Εις το αρτικόν δε μέρος του Αρακύνθου σχηματίζεται κλεισσώρεια μήκους 5 χιλιομ. έχουσα αμφοτέρωθεν υψηλάς και σχεδόν καθέτους πλευράς καταλήγει δε εις την λίμνην Λυσιμάχειαν, εξ' ης διέρχεται η δημοσία οδός Μεσολογγίου-Αγρινίου και εν τη εισόδω και προς το αριστερόν μέρος υπάρχει η Μονή της Ζωοδόχου Πηγής πανηγυρίζουσα την προηγουμένην της Διαικαινησίμου. Εντω μέσω των υπωρειών του Μαράθου μισήν ώραν από του Αιτωλικού υπάρχει το Κεφαλόβρυσον, εξ ου υδρεύεται η πόλις, σχηματίζει δ' αύλακα δύο οργυιών και χύνεται εις την θάλασσαν. Α και Δ εις απόστασιν ώρας από της κωμοπόλεως υπάρχουν βαλτώδη μέρη μεγάλων εκτάσεων και εν τω μέσω αύλαξ τριών οργυιών πλάτους".

Από το "ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΧΩΡΟΓΕΩΓΡΑΦΙΑ", υπό του Ιωάννη Εμμ. Νουχάκη, έκδοσις Σπ. Κουσουλίνος (τυπογραφείον παρα τω τον ναόν των Αγ. Θεοδώρων), Αθήναι - 1901.

'Οψεις μιας πόλης, από την απελευθέρωση το 1829 έως την απογραφή του 1879 και την επίσκεψη του Ιωάννη Καποδίστρια.

Η πόλη του Αιτωλικού μετά τη συνθηκολόγηση και την παράδοση τηs τουρκικήs φρουράs του, απομένει ελεύθερη αλλά ανοργάνωτη και κατερειπωμένη. Είναι η εποχή που το νέο κράτοs με κυβερνήτη τον Ιωάννη Καποδίστρια προσπαθεί να οργανωθεί και να λειτουργήσει. Η Δυτική Χέρσοs(Στερεά) Ελλάδα, θα τύχει ιδιαίτερηs προσοχήs, ώστε το 1830 να πραγματοποιηθεί η καταγραφή των πόλεων, κωμοπόλεων και των χωριών τηs. H περιοχή τηs Αιτωλοακαρνανίαs θα χωρισθεί σε οκτώ επαρχίεs – μια απ αυτέs του Ανατολικού – και πρωτευοσά τηs θα ορισθεί το Μεσολόγγι. Στο Αιτωλικό θα εγκατασταθεί Δασμοτελωνείο με αρκετό προσωπικό, Υγιειολιμεναρχείο με δικό του γραμματέα, Αστυνομική Αρχή με κλητήρα και γραμματέα, υπάλληλοι τηs Δημογεροντίαs και τέλοs στο Νεοχώρι-που ανήκε τότε στο Δήμο Αιτωλικού- μαρτυρείται η ύπαρξη αγροφύλακα.
Ο Ιωάννηs Καποδίστριαs έδειξε άμεσο και προσωπικό ενδιαφέρον για την ανοικοδόμηση των οικισμών τηs περιοχήs και ιδιαίτερα του Μεσολογγίου και του Αιτωλικού, στέλνονταs πολυπληθή ομάδα αρχιτεκτόνων και πολεοδόμων. Στα τέλη του Οκτωμβρίου του 1830, θα επισκεφθεί ο ίδιοs την περιοχή συνοδευόμενοs από τον πολεοδόμο βαρώνο de Schaubourg, στον οποίο θα αναθέσει την “διαγραφήν και ιχνογράφησην” των οικιστικών συνόλων των δύο πόλεων. Στουs κατοίκουs του Αιτωλικού ιδιαίτερα υπόσχεται την αποστολή ειδικήs ομάδαs μηχανικών για τη μελέτη και κατασκευή των γεφυριών ενώ ζητάει από τον Schaubourg να του υποβάλλει υπόμνημα για την “ανασκευήν” τησ πόληs και του νησιού στο σύνολό του.
Τη εποχή εκείνη, η Αιτωλοακαρνανία θεωρούνταν αρκετά πυκνοκατοικημένη (στισ 30.000 περίπου ανέρχονταν ο πληθυσμόs τηs). Ο Σ. Δ. Λουκάτοs, ερευνώνταs τα Γενικά Αρχεία του Κράτουs αυτήs τηs περιόδου, συγκέντρωσε αρκετά στοιχεία για την κοινωνική σύνθεση και την επαγγελματική ενασχόληση των κατοίκων της πόληs όπωσ αυτά αναγράφονται στουs καταλόγουs των “Επιτοπίων Πόρων” του Ανατολικού το 183ο (σημ 1). Σύμφωνα λοιπόν με αυτά τα στοιχεία, αρκετοί ήταν μικροιδιοκτήτεs που διατηρούσαν οινοπωλεία και ρακοπωλεία, κεραμιδοκάμινα και ασβεστοκάμινα, αρτοποιεία και παντοπωλεία, καφενεία, ακόμη και μπιλιάρδα. Η βιοτεχνία δείχνει ανεπτυγμένη ενώ η ναυτιλιακή κίνηση (εμπορική και επιβατική), είναι ικανοποιητική. Το αλιευτικό εμπόριο ήταν ιδιαίτερα ανεπτυγμένο και μεροs των προιόντων του ( κυρίωs τα παστά ψάρια και το αυγοτάραχο) εξάγονταν. Γύρω από την πόλη επικρατούσαν οι γεωργοκτηνοτροφικέs ασχολίεs, έναs κλάδοs αρκετά δραστήριοs που απέφερε σημαντικούs πόρουs αφού τα προιόντα του διακινούνταν σε γειτονικέs περιοχέs όπωs η βορειοδυτική Πελοπόνησοs και τα Επτάνησα. Οι φόροι που εισέπραττε το Δημόσιo Ταμείο από τουs Αιτωλικώτεs αποτελούσαν σημαντικά του έσοδα και φανερώνει την καλή οικονομική κατάσταση τηs πόληs λίγα μόλιs χρόνια μετά την απελευθερωσή τηs(σημ 2).
Το 1879 διεξάγεται επίσημη απογραφή του νέου Ελληνικού Κράτουs. Τα αποτελέσματά τηs θα δημοσιευθούν το 1881 και σύμφωνα με αυτήν ο πληθυσμόs του Δήμου Αιτωλικού αριθμούσε 4.211 κατοίκουs και αποτελούνταν από το νησί του Αιτωλικού και τον αγροτικό οικισμό στον άγιο Νικόλαο τον Κούντρο (3.731), τα Μούσουρα (115) και τα Ελληνικά- Σιβίστα (365). Ο Αγ. Ηλίαs, η Σταμνά και το Χρυσοβέργι ανήκαν τότε στο Δήμο Ωλενείαs με έδρα τη Σταμνά. Από αυτούs όσοι ήταν γραμμένοι στα δημοτολόγια ήταν 3.402, οι ετεροδημότες 681 και οι μη ντόπιοι 274. Τα επιμέρουs στοιχεία τηs απογραφήs ωστόσο είναι πολύ ενδιαφέροντα. Οι εγγράμματοι αποτελούνταν από 633 άνδρεs και 98 γυναίκεs. Ωs προs την επαγγελματική του σύνθεση ο πληθυσμόs κατανέμονταν σε 145 βιοτέχνεs, 305 εμπόρουs, 3 ναυτικούs, 189 κτηματίεs, 167 γεωργούs και 42 ποιμένεs. Ο αριθμόs των διαφόρων εργατών και εργατριών ήταν σημαντικόs αφού ανέρχονταν στουσ 547 και ανάμεσά τουs οι 20 ήταν αγωγιάτεs. Αναφέρεται έναs Αιτωλικιώτηs δάσκαλοs (προφανώs υπήρχαν και άλλοι, μη ντόπιοι), 197 μαθητέs και 40 μαθήτριεs. Στην πόλη υπήρχαν 4 ιατροί, 3 φαρμακοποιοί και μία μαία. Οι δημόσιοι υπάλληλοι ήταν 28, οι δημοτικοί 21 και οι στρατιωτικοί 3. Αξιόλογοs ήταν και ο αριθμόs (149) διαφόρων υπηρετών ενώ σημαντική είναι και η καταγραφή 5 καλλιτεχνών.

Μιχ. Κότσαρηs



Σημειώσειs.

1.“εν Ανατολικώ τη 30 Νοεμβρίου 1830”, Γενικά Αρχεία του Κράτουs, φακ. 254, 26-31 και 30 Οκτωνβρ. 1830, φακ. 256.
2.συμφώνα με αναφορά του επιστάτη του Ανατολικού, προs την επί τηs Οικονομίαs Επιτροπήν, το τελωνείο Ανατολικού εισέπραξε από τα εισαγόμενα είδη 40 φοίνικεs και 2 λεπτά, ενώ από τα εισαγομένα είδη 416 φοίνικεs και 1 λεπτό.

Βιβλιογραφία

1.Γιάννηs Ν. Κουφόs, Εν έτει 1879, περοδ. “Παραχελωικά”, τευχ. 11 (Ανοιξη 1995).
2.Σπύροs Λουκάτοs, Η Αιτωλοακαρνανία στα χρόνια του Ιωάννη Καποδιστρια – πολιτειογραφεία από ανέκδοτεs αρχειακέs πηγεs. Πρακτικά Α Αρχαιλογικού και Ιστορικού Συνεδρίου Αιτωλ/νίαs. Αγρίνιο 21-23 Οκτωμβρ. 1988.
3.Σπύροs Λουκάτοs, Η ανοικοδόμηση των ερειπωμένων πόλεων στην ελεύθερη Ελλαδα επί Ι. Καποδίστρια. “Ετοs Καποδίστρια, οι επίσημεs ομιλίεs”, Αθήνα 1978.

"Καρτερία": Το πρώτο ελληνικό ατμοκίνητο πολεμικό σκάφος και ο κυβερνήτης του Φρανκ Άμπνευ Άστιγγξ.

Πρίν βρεθεί στη δική μας λιμνοθάλασσα, προσπαθώντας με οδηγό τον Άστιγξ να ελευθερώσει την πόλη μας, είχε ένα μακρύ και περιπετειώδες ταξίδι.
Η Καρτερία παραγγέλεται το 1824 με διαμεσολαβητή ανάμεσα στην ελληνική πλευρά και τους Άγγλους δανειστές Ricardo’s, τον λόρδο Έλλις.
Το 1825 οι Άγγλοι επιβάλλουν εκβιαστικά ως αρχηγό του ατμοκίνητου στόλου της Ελλάδος το ναύαρχο λόρδο Κόχραν. Έπρεπε βέβαια εκτός της Καρτερίας να παραγγελθούν και άλλα σκάφη. Το πρωτόκολλο που υπέγραψε πάλι ο Έλλις και αρκετοί Άγγλοι φιλέλληνες, προέβλεπε την παραγγελία ακόμη 5 σκαφών αξίας 150.000 λιρών ενώ η παράδοση θα γινόνταν εντος 2,5 μηνών. Έτοιμα πλοία όμως δεν υπήρχαν κι έτσι οι ημερομηνίες του πρωτοκόλλου δεν θα τηρούνταν. Τα πλοία θα ναυπηγούνταν στα ναυπηγεία του Μπρεντ ενώ η Καρτερία είχε ήδη αρχίσει να κατασκευάζεται στο Ντέπφορντ και την όλη επίβλεψη είχε ο Κόχραν.
Το πρόγραμμα όμως καθυστερούσε επικίνδυνα κι έτσι ξεσπάει το «σκάνδαλο του Λονδίνου». Η τιμή της Καρτερίας είχε συμφωνηθεί στις 12.000 λίρες τη στιγμή που το καθένα από τα υπόλοιπα κόστιζε υπερ διπλάσια. Η επιτροπή των τριτεγγυητών (Λορδος Ελλις κ. α.), διαχειρίζονταν τα χρήματα εν αγνοία των Ελλήνων, αγόραζαν άχρηστα υλικά και πλήρωναν ύποπτες αμοιβές και προμήθειες. Ο Κόχραν μάλιστα αγόρασε ένα έτοιμο σκάφος για ναυαρχίδα του, την ημιολία «Μονόκερως»και την εξόπλισε με πολυτέλεια (για την κάβα μόνο πληρώνει 2.500 λίρες). Οι 150.000 λίρες μαζί με τις 12.00 της Καρτερίας καταξοδεύονται.
Στην Ελλάδα το Μεσολόγγι έχει ήδη πέσει. Ο Κόχραν θορυβημένος επισπεύδει τη ναυπήγηση της Καρτερίας ώστε να πλεύσει τουλάχιστον αυτή
προς βοήθεια. Το σκάφος έπρεπε να είχε παραδοθεί τον Αύγουστο του 1825 αλλά οι εργασίες του θα τελειώσουν τον Μάρτιο του 1826. Κυβερνήτης θα τοποθετηθεί ο Άστιγξ (Frank Abney Hastings, 1794-1828) του οποίου οι ικανότητες θα αλλάξουν την κατάσταση. Δραστήριος και έντιμος, προετοιμάζει το πλοίο αγοράζοντας μάλιστα με δικά του χρήματα τα ναυτιλιακά όργανα και τους χάρτες και θα δώσει ιδιαίτερη σημασία στον πυροβολικό τομέα. Το Φεβρουάριο του 1826 δίνει εντολή στον ύπαρχό του Χέιν να πλεύσει προς την Ελλάδα μεταφέροντας ναυτικό εξοπλισμό και κάρβουνο. Ενας αγγλικός νόμος όμως, απαγόρευε στην Καρτερία να αποπλεύσει με τα κανόνια της κι έτσι διέταξε τον Χέιν να ζητήσει τα κανόνια του φρουρίου του Ναυπλίου κάτι που βρήκε αντίθετους τους Ελληνες αξιωματικούς ετσι ώστε αργότερα να μεταφερθούν δια ξηράς. Η Καρτερία έπλευσε δοκιμαστικά στον Τάμμεση και στις αρχές του Ιουλίου του 1826 ξεκίνησε για την Ελλάδα.
Οι περιπέτειες του σκάφους ξεκινούν. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού της στη Μεσόγειο, πυρκαγιά θα καταστρέψει τις μηχανές πλοήγησης και με την βοήθεια των ιστίων της θα καταπλεύσει στο Κάλιαρι της Σαρδηνίας. Από εκεί θα στείλει τον Τζορτζ Φίνλευ (τον μετέπειτα ιστορικό και βιογράφο του) στην Αγγλία για την προμήθεια ανταλλακτικών. Το πρωινό της 3ης Σεπτεμβρίου 1826 “πρωτοφανής ενάλιος θόρυβος” ξυπνά τους κατοίκους του Ναυπλίου και όλοι μένουν έκθαμβοι μπροστά στο “παπόρι του Κοχράνη”όπως το είπαν. Οι δύο μεγάλοι τροχοί στα πλάγια του πλοίου τους έκαναν να πιστέψουν ότι με λίγη προσπάθεια θα μπορούσε ν’ ανέβει στην κορυφή του Παλαμηδιού.
Ο Άστιγξ - πλοίαρχος πλέον του Ελληνικού Ναυτικού - προσπαθεί να κάνει το σκάφος του ετοιμοπόλεμο. Ο οπλισμός του ήταν βαρύς και πρωτόγνωρος για την εποχή (8 πυροβόλα που έριχναν εκρηκτικά κοίλα βλήματα των 68 λιβρών συστήματος Πεζάνς), αλλά εκείνο που δημιούργησε προβλήματα ήταν επάνδρωση του πλοίου. Ιδιαίτερα ενοχλήθηκαν οι Υδραίοι επειδή δεν προτιμήθηκαν ναυτικοί από τις δικές τους τάξεις προκαλώντας τον Άγγλο φιλέλληνα να τους πει ότι : “ δεν ήλθα διά διασκέδασιν. Ήλθα να πολεμήσω και όχι να ρίξω βόμβας εις τον αέραν…θα προσλάβω χρησίμους”. Η τελική σύνθεση του πληρώματος αποτελούνταν από 17 αξιωματικούς, 22 υπαξιωματικούς 110 ναύτες, 22 πυροβολητές και 4 μάγειρες ενώ η καταγωγή του πληρώματος ήταν αγγλική, ελληνική και σουηδική. Ο Σμυρναίος Ιωσήφ Φαλάγγας ανέλαβε ύπαρχος, ο Χέιν διοικητής του πυροβολικού, ο Ψαριανός Μικές Δούκας και ο Ιωάννης Σωτηριάδης αρχηγοί των αξιωματικών, ο Αμερικανός φιλέλληνας Σαμιουελ Χάου ιατρός και τέλος ο Ι. Κριτοβουλίδης τοποθετήθηκε φροντιστής και γραμματέας.
Η Καρτερία συμμετείχε στις ναυτικές επιχειρήσεις των ετών 1826-1828, ρίπτοντας συνολικά 18.000 περίπου βλήματα. Στις 29 Σεπτεμβρίου 1827 καταστρέφει 9 από τα 11 πλοία του τουρκικού στόλου στον κόλπο της Ιτέας. Μαζί με τον στρατηγό Τσωρτς, την 11η Μαίου του 1828 αρχίζουν την πολιορκία του Αιτωλικού αφού πριν είχε ανακαταληφθεί ο Ντολμάς και ο Πόρος (10 Απριλίου). Την 25η Μαίου ο ήρωας-κυβερνήτης της Καρτερίας θα πληγωθεί και θα μεταφερθεί στη Ζάκυνθο όπου πεθαίνει ενώ κυβερνήτης πλέον αναλαμβάνει ο Ι. Φαλάγγας.
Το 1831 η Καρτερία βρίσκεται στο ναύσταθμο του Πόρου. Εκεί κατά τη διάρκεια των θλιβερών για το έθνος γεγονότων που υποκινήθηκαν από ανθρώπους του Μιαούλη, κινδύνεψε να ανατιναχθεί μαζί με την κορβέτα “Yδρα” και τη φρεγάτα “Ελλάς”, αν την τελευταία στιγμή δεν προλάβαινε να σβήσει το φυτίλι ο Μυκονιάτης ναύτης Γ. Γαλασίδης. Το ταξίδι της Καρτερίας έφθανε στο τέλος του. Ο Άγγλος μηχανικός Άλφονς Πάρις και ο Βαβαυρός Βάισενμπαχ κατέβαλλαν τις τελευταίες προσπάθειες για τη συντήρηση και διάσωσή της. Παρ’ όλα αυτά το σκάφος παρέμεινε σαπίζοντας στο ναύσταθμο του Πόρου και τον Δεκέμβριο του 1841 στην “κατάστασιν του Βασιλικού Στόλου” δεν υπάρχει αναφορά του ονόματός του. Η Καρτερία ήταν το πρώτο ελληνικό ατμόπλοιο και το πρώτο παγκοσμίως που συμμετείχε σε πολεμικές επιχειρήσεις.
Ο Κόχραν εν τω μεταξύ, είχε ήδη φθάσει στην Ελλάδα με τον “Μονόκερώ” του τον Απρίλιο του 1827, αλλά τα πράγματα δεν τον ευνοούσαν και επέστρεψε στην Αγγλία όπου θα τύχει σκληρής κριτικής για το πρόγραμμα του «που ατιμάζει την αγγλικήν βιομηχανίαν και σπείρει εμπόδια στην ανεξαρτησίαν της Ελλάδος». Θα δημοσιεύσει μάλιστα μια απολογία για τις ευθύνες του. Από τα 5 ατμοκίνητα που είχαν παραγγελθεί η “Επιχείρηση” θα φθάσει στην Ελλάδα τον Αύγουστο του 1827, ο “Ακαταμάχητος” θα καταστραφεί σε δοκιμές στον Τάμμεση και τέλος ο “Ερμής”, θα πλεύσει στο Ναύπλιο τον Οκτώβριο του 1828 με κυβερνήτη τον πλοίαρχο Μπλάκερ και τον αμετανόητο Κόχραν τον οποίο ο Καποδίστριας θα παύσει από όλα τα καθήκοντά του.
Ο βιογράφος του Φρανκ Άμπνευ Άστιγξ αναφέρει πως η Καρτερία ήταν το μοναδικό ελληνικό σκάφος τέλεια οργανωμένο και με το πιο πειθαρχημένο πλήρωμα και ο κυβερνήτης του ένας από τους πιο έντιμους και χρήσιμους φιλέλληνες που ποτέ δεν έλαβε αμοιβή ξοδεύοντας μάλιστα τμήμα της ισχνής περιουσίας του, για να κρατήσει ως το τέλος την Καρτερία μάχιμη και δυνατή.

Βιβλιογραφία

Περισσάκης Ηλίας, "Τα πρώτα εθνικά δάνεια και οι αγορές των πλοίων της Ελληνικής Επανάστασης", περιοδικό "Ναυτική Ελλάς", Ιούνιος 2001, τευχ. 808.

George Finlay, "History of the Greek Revolution", Edinburg, 1861

Hellenicnavy.gr, επίσημη ιστοσελίδα του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού.

Μιχ. Κότσαρης 20-3-2005